Żuławy Wiślane: kraj poniżej poziomu morza

Ziemia odebrana wodzie

Żuławy to delta Wisły, trójkąt między Gdańskiem, Elblągiem i rozwidleniem rzeki koło Białej Góry. Jeszcze w średniowieczu większość tego terenu stanowiły bagna, rozlewiska i płytkie zatoki. Ludzie przez kilkaset lat budowali wały, kopali kanały i stawiali wiatraki odwadniające, aż powstała jedna z najżyźniejszych krain rolniczych w kraju.

Blisko jedna trzecia Żuław leży poniżej poziomu morza. Najniższy punkt Polski znajduje się w Marzęcinie koło Nowego Dworu Gdańskiego, około dwóch metrów pod poziomem Bałtyku. Gdyby pompy stanęły, woda wróciłaby na swoje miejsce. Tę zależność widać w krajobrazie: drogi biegną po wałach, a pola leżą niżej niż lustro kanałów.

Menonici i ich ślady

Od XVI wieku na Żuławach osiedlali się przybysze z Niderlandów, wśród nich menonici, członkowie wyznania protestanckiego prześladowanego w ojczyźnie. Sprowadzano ich jako fachowców od melioracji. Żyli tu przez czterysta lat, do końca drugiej wojny światowej. Zostawili po sobie zagrody, domy modlitwy i cmentarze z kamiennymi stelami zdobionymi symbolami.

Jeden z największych cmentarzy menonickich zachował się w Stogach koło Malborka. Mniejsze, często zarośnięte, można znaleźć w wielu wsiach. Część została w ostatnich latach uporządkowana przez miejscowe stowarzyszenia.

Domy podcieniowe

Znakiem rozpoznawczym regionu są domy podcieniowe. To duże, drewniane lub szachulcowe budynki z wysuniętą częścią piętra wspartą na słupach. Liczba słupów świadczyła o zamożności gospodarza, bo podcień służył do składowania zboża. Najpiękniejsze przykłady stoją w Trutnowach, Miłocinie, Żuławkach, Marynowach i Orłowie. Niektóre są zamieszkane, inne pełnią funkcję pensjonatów lub galerii.

Żuławki, wieś nad Szkarpawą, mają kilka takich domów przy jednej ulicy. To dobry cel krótkiej wycieczki rowerowej z okolic Stegny.

Nowy Dwór Gdański

Nieformalną stolicą regionu jest Nowy Dwór Gdański. W dawnej mleczarni działa Żuławski Park Historyczny, muzeum prowadzone przez miłośników regionu. Pokazuje historię osuszania delty, kulturę menonitów i przedmioty codziennego użytku. Przy muzeum zaczyna się trasa kolejki wąskotorowej, która latem dowozi turystów nad morze.

W mieście zachował się most zwodzony na rzece Tudze i kilka budynków z początku XX wieku. Wizyta nie zajmie więcej niż dwie godziny, ale dobrze porządkuje wiedzę przed dalszą jazdą.

Kanały, mosty i śluzy

Żuławy są rajem dla miłośników techniki wodnej. Stare przepompownie, śluzy i mosty zwodzone tworzą system, który nadal działa. Szlak wodny Pętla Żuławska łączy Wisłę, Nogat, Szkarpawę i Zalew Wiślany. Można go poznawać wynajętą łodzią motorową bez patentu, kajakiem albo z brzegu, zatrzymując się przy kolejnych obiektach.

Warto zobaczyć śluzę Gdańska Głowa, gdzie Szkarpawa oddziela się od Wisły, oraz most zwodzony w Rybinie. W tej samej wsi stoi zabytkowy obrotowy most kolejki wąskotorowej, wciąż obsługiwany ręcznie.

Malbork na deser

Na południowym skraju Żuław, nad Nogatem, stoi zamek w Malborku, największa ceglana warownia średniowiecznej Europy. Z miejscowości zachodniej części Mierzei jedzie się tam niespełna godzinę. Zwiedzanie z audioprzewodnikiem zajmuje trzy do czterech godzin. To klasyczny plan na dzień bez słońca, dlatego w pochmurne dni kolejki do kas są najdłuższe. Bilety lepiej kupić przez internet.

Jak zaplanować dzień

Najwygodniej poruszać się samochodem lub rowerem. Drogi są płaskie i mało uczęszczane, ale otwarta przestrzeń oznacza wiatr, który rowerzysta poczuje w nogach. Rozsądna pętla samochodowa to Nowy Dwór Gdański, Żuławki, Rybina i powrót przez Sztutowo. Zajmuje pół dnia z postojami.

Na Żuławach jest niewiele restauracji, więc prowiant warto mieć ze sobą. Latem najlepsze światło do zdjęć jest późnym popołudniem, kiedy niskie słońce wydobywa fakturę pól i odbija się w kanałach. Wiosną kwitnie rzepak i cała kraina robi się żółta.